هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
23
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
سال 1362 ه . ش . با مقدمه 4 صفحهاى « م . ب . » ، و به پيوست 4 صفحه فهرست نامها ( پرغلط و بسيار ناقص ) توسط انتشارات « بابك » و به صورت افست چاپ سنگى در 2000 نسخه منتشر گرديده ؛ ظاهرا تاكنون نه تصحيح شده و نه به صورت حروف چينى يا بازخوانى متون درآمده است . مشخصات فنى كتاب كتاب حاوى يك مقدمهء طولانى 54 صفحهاى ( در مجموع 595 سطر ) است ، كه بسيار مطوّل و آكنده از مطالبى است كه چندان ربطى به اصل كتاب ندارد . تنها بخش اندكى از آن ( خوابنما شدن ، علت سفر ، سفرهاى قبلى و مناسك حج و از اين قبيل ) قابلتوجه نمىباشد ، بهگونهاى كه مىتوان بدون مطالعهء مقدمه ، به اصل كتاب پرداخت . نثر كتاب « فارسى مكلف » عصر قاجارى و مملو از كلمات عربى و مشحون از سخنان بزرگان دين و آيات كتاب آسمانى مسلمانان و نقل قولهايى از كتابهاى فرهنگنامهاى ( همچون مجمع اللغات ) است . زاويهء ديد اين روحانى صوفى عصر قاجار ، بسيار « يكسونگر » و گاه « هتاك » به مخالفان است ؛ وى خود را يك مسلمان شيعهء اماميه مىداند و در اين مقوله ، غير مسلمانان و حتى غير شيعيان و بدتر از آن شيعيان غير اماميه را با بدترين « الفاظ » و « القاب » ياد مىكند و از سوى ديگر بهعنوان يك درويش نعمت اللهى ، به تمسخر و هجو و تكذيب ديگر فرقههاى « تصوف » مىپردازد . گرچه اطلاعات او از دين « اسلام » و احكام يكى از فرقههاى آن ، كه از نظر جمعيتى در اقليت هستند ، به حدّى نيست كه « مجتهد » قلمداد گردد ، بارها و بارها در كوچكترين مسائل مذهبى ( شرعى ) اظهار فضل مىكند و لذت مىبرد كه مرجع اظهارنظر حاجيان يا دوستان و اطرافيان بوده است . دادههاى اطلاعاتى وى از وجه تسميه لغات و واژگان جغرافيايى نيز به همين هدف صورت مىگيرد ، كه البته بيانگر ميزان آگاهى و مطالعه اوست . شگفت مىنمايد يك صوفى متعصب ، از « تاريخ جهان باستان » ، اطلاعات مفيد و درخور توجهى داشته باشد ، آن هم در زمانى كه كتابهايى از اين نوع كمتر در دسترس محققان ايرانى قرار داشته است و اين مسئله در تاريخ مصر باستان بيشتر نمود مىيابد .